පෘථිවියට අවුරුදු මිලියන 2ක් එක දිගට වැස්සෙ ඇයි?

පෘථිවියේ ඉතිහාසය කියන්නේ මිනිස් ඉතිහාසයට වඩා සිතාගත නොහැකි තරම් දිගු කතාවක්. ඒ ඉතිහාසයේ ඇතැම් කාලවලදී පෘථිවියේ දේශගුණය අද අපට හුරුපුරුදු තත්ත්වයට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී තිබුණා.

ඒ අතරින් විද්‍යාඥයන්ගේ විශේෂ අවධානයට ලක්වන සිදුවීමක් වන්නේ Carnian Pluvial Episode (CPE) හෙවත් Carnian තෙත් කාලපරිච්ඡේදයයි.

වසර මිලියන 234–232කට පමණ පෙර, Late Triassic යුගයේදී පෘථිවියේ බොහෝ ප්‍රදේශවල වියළි දේශගුණයක් වෙනුවට අසාමාන්‍ය ලෙස තෙත් දේශගුණයක් ඇති විය. මෙම තත්ත්වය සරලව “අවුරුදු මිලියන 2ක් එක දිගට වැස්ස” ලෙස පැවසුවත්, විද්‍යාත්මකව එයින් අදහස් කරන්නේ වසර මිලියන 1–2කට ආසන්න කාලයක් පුරා වර්ෂාපතනය සහ ජල චක්‍රය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩි වූ කාලපරිච්ඡේදයක් බවයි. (Nature)

🌧️ ඒ කාලයේ ඇත්තටම සිදුවුණේ මොකක්ද?

අදින් වසර මිලියන 230කට පමණ පෙර පෘථිවිය Pangaea නම් දැවැන්ත සුපිරි මහද්වීපයකින් සමන්විත විය.

Pangaea හි විශාල අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ උණුසුම් හා වියළි දේශගුණයකින් යුක්ත වූ බවට භූ විද්‍යාත්මක සාක්ෂි තිබේ. නමුත් Carnian යුගයේදී එම රටාව හදිසියේ වෙනස් විය.

භූ විද්‍යාඥයන් විසින් එම කාලයට අයත් පාෂාණ පරීක්ෂා කිරීමේදී, වැඩි වර්ෂාපතනය, ගංගා මගින් ගෙන ආ අවසාදිත ද්‍රව්‍ය, තෙත් පස් සහ තෙතමනයට කැමති ශාකවල සලකුණු වැනි සාක්ෂි සොයාගෙන ඇත. (Nature)

ඒ නිසා මෙම කාලය Carnian Pluvial Episode ලෙස නම් කර තිබේ.

🌋 ගිනිකඳු නිසා පෘථිවිය තෙත් වුණාද?

විද්‍යාඥයන් විසින් ඉදිරිපත් කරන ප්‍රධාන පැහැදිලි කිරීමක් වන්නේ Wrangellia Large Igneous Province ආශ්‍රිත දැවැන්ත ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම්ය.

එම කාලයේ සිදු වූ දැවැන්ත ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් හේතුවෙන් වායුගෝලයට විශාල ප්‍රමාණයක් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (CO₂) ඇතුළු වායු මුදාහැරෙන්නට ඇති බවට සාක්ෂි තිබේ. නව පර්යේෂණවලදී CPE සමඟ ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් සම්බන්ධ කරන Mercury (Hg) සාක්ෂි ද හඳුනාගෙන ඇත. (Nature)

CO₂ ප්‍රමාණය වැඩි වීමෙන් ගෝලීය උණුසුම ඉහළ ගිය අතර, උණුසුම් වායුගෝලයට වැඩි ජලවාෂ්ප ප්‍රමාණයක් රඳවාගත හැකි විය.

ඒ සමඟ ජල චක්‍රය වඩාත් ක්‍රියාකාරී විය.

වැඩි උණුසුම → වැඩි වාෂ්පීකරණය → වායුගෝලයේ වැඩි ජලවාෂ්ප → වඩාත් තීව්‍ර වර්ෂාපතනය

මෙය එම කාලයේ සිදු වූ දේශගුණික වෙනස්කම් පැහැදිලි කිරීමට විද්‍යාඥයන් සලකා බලන ප්‍රධාන ක්‍රියාවලියකි. (Nature)

🌍 හැම තැනම වැස්සාද?

මෙහිදී “පෘථිවියේ සෑම ස්ථානයකටම අවුරුදු මිලියන දෙකක් එක දිගට වැස්සා” යන අදහස නිවැරදි නොවේ.

Carnian Pluvial Episode යනු සෑම දිනකම නොනවත්වා වැසි වැටුණු කාලයක් නොවේ.

ඒ වෙනුවට එය පෘථිවියේ ජල චක්‍රය විශාල ලෙස වෙනස් වූ දේශගුණික කාලපරිච්ඡේදයකි. සමහර ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතනය හා තෙතමනය වැඩි වූ අතර, අනෙක් ප්‍රදේශවල වියළි තත්ත්වයන් තවදුරටත් පැවතිය හැකි විය. 2025දී පළ වූ පර්යේෂණයක් පවා CPE කාලයේදී සමහර මහාද්වීපික අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ වඩාත් වියළි වූ අතර, අනෙකුත් ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතන මධ්‍යස්ථාන වැඩි වූ බව පෙන්වා දෙයි. (Nature)

එබැවින් “වසර මිලියන 2ක් පුරා නොනවත්වා වැසි” යන්න ජනප්‍රිය සරල කිරීමක් වන අතර, විද්‍යාත්මකව වඩා නිවැරදි වන්නේ වසර මිලියන 1–2කට ආසන්න කාලයක් පුරා පැවති අසාමාන්‍ය ලෙස තෙත් හා ක්‍රියාකාරී ජල චක්‍රයක් ලෙස හැඳින්වීමයි.

🦖 ඩයිනෝසරයන්ට මේ වැස්සෙන් මොකද වුණේ?

මෙහි ඇති වඩාත් සිත්ගන්නාසුලු කරුණක් වන්නේ මෙම දේශගුණික වෙනස ඩයිනෝසරයන්ගේ ඉතිහාසය සමඟ සම්බන්ධ වීමයි.

Nature Communications හි පළ වූ පර්යේෂණයකට අනුව, Carnian Pluvial Episode කාලය තුළ ඇති වූ පාරිසරික හා ශාකමය වෙනස්කම් සමඟ ඩයිනෝසරයන්ගේ විවිධත්වය ඉහළ යාම සම්බන්ධ වී ඇත. පර්යේෂණය CPE කාලය වසර මිලියන 234–232කට පමණ පෙර ලෙස සීමා කරයි. (Nature)

ඒ කාලයේ:

• දේශගුණය වඩාත් තෙත් විය.

• ශාක ප්‍රජාවන් වෙනස් විය.

• ගංගා සහ ජල පද්ධතිවල ක්‍රියාකාරීත්වය වැඩි විය.

• සමහර සාගර ජීවී කණ්ඩායම්වල විශාල වෙනස්කම් ඇති විය.

• ඩයිනෝසරයන්ගේ විවිධත්වය සහ ව්‍යාප්තිය වැඩි වීමට සුදුසු පාරිසරික අවස්ථා නිර්මාණය විය. (Nature)

ඒ නිසා ඇතැම් විද්‍යාඥයන් CPE එක ඩයිනෝසරයන්ගේ පසුව ඇති වූ විශාල ව්‍යාප්තියට වැදගත් පාරිසරික පසුබිමක් සැපයූ සිදුවීමක් ලෙස සලකති. මෙය “වැස්ස නිසා ඩයිනෝසරයන් බිහි වුණා” යන සරල හේතු-ඵල සම්බන්ධයක් නොවන බවත් සැලකිල්ලට ගත යුතුය. (Nature)

🌊 සාගරවලටත් බලපෑමක් තිබුණා

මෙම දේශගුණික වෙනස ගොඩබිමට පමණක් සීමා වූයේ නැත.

වැඩි වර්ෂාපතනය සහ ගංගා ප්‍රවාහය හේතුවෙන් ගොඩබිමෙන් සාගරයට ගෙන යන අවසාදිත සහ පෝෂක ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය වැඩි විය. ඒ සමඟ සාගර පරිසරයේ රසායනික හා ජීව විද්‍යාත්මක තත්ත්වයන් ද වෙනස් විය.

පර්යේෂණවලදී CPE කාලය තුළ සමහර සාගර ප්‍රදේශවල oxygen-depleted conditions හෙවත් ඔක්සිජන් අඩු තත්ත්වයන් ඇති වූ බවට සාක්ෂි හමු වී තිබේ. (Nature)

එමඟින් සාගර ජීවීන්ට ද දැඩි පාරිසරික පීඩනයක් ඇති විය.

🌱 පෘථිවියේ ජීවය වෙනස් කළ දේශගුණික හැරවුම් ලක්ෂයක්

Carnian Pluvial Episode එක වැදගත් වන්නේ වර්ෂාපතනය නිසා පමණක් නොවේ.

එය දේශගුණය, කාබන් චක්‍රය, සාගර පරිසරය සහ ජීව විවිධත්වය එකවර වෙනස් වූ කාලපරිච්ඡේදයක් ලෙස සැලකේ.

විශේෂයෙන්ම මෙම කාලය තුළ සිදු වූ පාරිසරික වෙනස්කම් පසුව ඇති වූ නව ජීව පද්ධති සඳහා අවස්ථා නිර්මාණය කළ බවට පර්යේෂණ පෙන්වා දෙයි. ඩයිනෝසරයන්ට අමතරව නවීන ආකාරයේ කොනිෆර් ශාක සහ අනෙකුත් ජීවී කණ්ඩායම් ද මෙම කාලයෙන් පසුව විශාල වෙනස්කම් අත්විඳ ඇත. (Nature)

🔬 අවසානයේ, ඇයි අවුරුදු මිලියන 2ක් වගේ දිගු කාලයක්?

මෙය එක් වැසි කුණාටුවක් නොවේ. පෘථිවියේ දේශගුණය සහ කාබන් චක්‍රය අතර ඇති ප්‍රතිපෝෂණ ක්‍රියාවලි නිසා මෙවැනි දේශගුණික සිදුවීමක් දිගු කාලයක් පැවතිය හැකිය.

ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම් මගින් CO₂ වැනි හරිතාගාර වායු වැඩි වීම → උණුසුම ඉහළ යාම → ජල චක්‍රය ශක්තිමත් වීම → වැඩි වර්ෂාපතනය සහ රසායනික weathering → කාබන් චක්‍රයේ තවත් වෙනස්කම් යන ආකාරයේ සංකීර්ණ ක්‍රියාවලි එකිනෙකට බලපාන්නට ඇත.

නවතම පර්යේෂණ පෙන්වා දෙන්නේ CPE ආරම්භය භූ විද්‍යාත්මක කාල පරිමාණයෙන් ඉතා වේගවත් විය හැකි බවත්, පසුව දේශගුණික හා කාබන්-චක්‍ර ප්‍රතිපෝෂණ හරහා එහි බලපෑම දිගු වීමට හැකි බවත්ය. (Nature)

🌍 අවුරුදු මිලියන 230කට පෙර පෘථිවිය අපට කියන පාඩම

Carnian Pluvial Episode අපට පෙන්වන්නේ පෘථිවියේ දේශගුණ පද්ධතිය කොතරම් සංකීර්ණද යන්නයි.

එය අවුරුදු මිලියන දෙකක් එක දිගට වැස්සක් වැටුණු කාලයක් නොවේ. එය පෘථිවියේ දේශගුණය වඩාත් උණුසුම් හා තෙත් තත්ත්වයකට මාරු වූ, වර්ෂාපතනය සහ ජල චක්‍රය විශාල ලෙස වෙනස් වූ දිගු දේශගුණික සිදුවීමකි.

එම සිදුවීමේදී ගිනිකඳු ක්‍රියාකාරකම්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ්, උණුසුම, වර්ෂාපතනය සහ පරිසර පද්ධති අතර ඇති සම්බන්ධතාවය පෘථිවියේ ජීවය වෙනස් කිරීමට දායක වී තිබේ. අද අපි ඩයිනෝසරයන්ගේ යුගය ගැන කතා කරන විට, ඒ යුගයේ පරිසරය හැඩගැස්වූ දැවැන්ත දේශගුණික සිදුවීම් අතර Carnian Pluvial Episode එකටත් විශේෂ ස්ථානයක් හිමි වේ. (Nature)

ඒ නිසා “අවුරුදු මිලියන 2ක් වැස්සෙ ඇයි?” යන ප්‍රශ්නයට කෙටි පිළිතුර වන්නේ — පෘථිවියේ කාබන් චක්‍රය හා දේශගුණ පද්ධතිය දැවැන්ත ලෙස වෙනස් වූ නිසාය.

[ Copy Link | 0 | 29 ]